Suplementos. Entre a promesa e o risco

Suplementos. Entre a promesa e o risco

Os suplementos convertéronse no remedio rápido para case todo: mellorar a concentración, durmir dun tirón, fortalecer o pelo ou recuperar a enerxía. Nunha época marcada pola présa e a busca de solucións inmediatas, estes produtos preséntanse como imprescindibles. E os datos confírmano: cada vez comprámolos máis. Segundo un estudo de Ipsos, a pandemia da covid-19 acelerou o interese das novas xeracións pola saúde e polo benestar. Nese contexto, moitas persoas incorporaron os suplementos ás súas rutinas diarias. A iso sumouse o papel das redes sociais, nas que se popularizou o chamado biohacking, un conxunto de prácticas que promete “optimizar” o corpo mediante dietas, suplementos, técnicas mentais ou tecnoloxía.

Hai outros factores que aceleraron o proceso: o receo cara aos compostos químicos (quimifobia), a omnipresenza de influencers sen formación científica que recomendan este tipo de produtos e a tendencia a buscar solucións rápidas a problemas complexos. O resultado: as vendas de complementos alimenticios creceron nos últimos anos. A facturación en España deste sector situouse en 2023 en máis de 2.000 millóns de euros, 300 millóns máis que en 2017, segundo a Federación Español de Industrias da Alimentación e Bebidas (FIAB). Está visto que o negocio funciona, pero estes complementos realmente fan o que prometen?

Necesitamos suplementos?

Segundo os datos dun estudo de 2023 da Academia Española de Nutrición e Dietética, o 75 % da poboación española afirma ter tomado algún tipo de suplemento durante o último ano, e 7 de cada 10 fíxoo “para mellorar o seu estado de saúde”. Eduard Baladía, dietista-nutricionista e coautor do estudo, considera que un 75 % é demasiado. “Non tanta xente necesita ese suplemento que toma. Hai un fenómeno de márketing e a maioría das veces non se requiren suplementos se non hai unha deficiencia clara”, sinala Baladía.

De feito, é certo que se prescriben en determinadas circunstancias moi específicas. “Hai situacións nas que existe a necesidade de suplementación; por exemplo, cando hai un déficit de ferro diagnosticado ou o do ácido fólico durante o embarazo”, apunta Baladía. O mesmo sucede coa vitamina B12 para persoas veganas e vexetarianas. Pola súa banda, Beatriz Collado, doutora en Bioquímica, bioloxía molecular e farmacéutica comunitaria, si considera que a dieta actual pode ser deficiente nalgunhas vitaminas e minerais. “A poboación ten niveis baixos de vitamina D se non se suplementa”, apunta a especialista. Non obstante, na maioría de ocasións, non adoitan facer falta. “Se unha persoa sa come ben e descansa o suficiente, non necesita esa achega extra. O marketing convenceunos de que a nosa dieta é insuficiente, e iso é unha mensaxe moi perigosa porque despraza a importancia da comida real”, engade Baladía.

Para saber se realmente necesitamos ese suplemento, Collado e Baladía coinciden en que hai que poñerse en mans de profesionais sanitarios, que son quen van determinar a súa necesidade, pero sobre todo insisten na importancia de afastarse do márketing e dos consellos de influencers sen formación científica, xa que tomalos sen supervisión pode carrexar problemas de saúde, algúns graves.

Que sexa Natural é mellor?

Os suplementos poden proceder do reino vexetal, como a cúrcuma; do animal, como o aceite de peixe, ou ser sintetizados nun laboratorio. A diferenza fundamental radica en que, mentres os naturais extraen complexos de substancias directamente dunha fonte biolóxica, os sintéticos son réplicas químicas exactas fabricadas de forma controlada. Con todo, esta distinción é máis comercial que funcional; unha molécula de vitamina C é idéntica para o noso corpo tanto se vén dunha laranxa como dunha probeta, e a orixe “natural” non é un salvoconduto de seguridade nin o “sintético” un sinal de perigo.

“Como dietista-nutricionista, a etiqueta ‘natural’ sobra. O que necesito son suplementos necesarios ou non necesarios, efectivos ou non efectivos”. Collado, que tamén é vogal de Alimentación e Nutrición do Colexio Oficial de Farmacéuticos de Madrid (COFM), está de acordo e engade: “a xente busca tomar un complemento nutricional que non teña efectos colaterais negativos, algo que atribúen ao ‘natural’, e iso non é así. Hai moitas cousas naturais que poden ter efectos colaterais negativos”. Moitos decántanse por tomar suplementos naturais para non contribuír ao negocio da farmaindustria, pero di Eduard Baladía que “moitas veces son as mesmas farmacéuticas as que venden estes produtos e ao final acabamos facendo ricos os mesmos”.

Os riscos destes produtos

A publicidade e a extrema facilidade coa que se poden comprar os suplementos, xunto coa baixa percepción de risco que ten a maioría dos consumidores, poden levar a situacións de perigo para a saúde. No mellor dos casos, só estaremos a tirar o diñeiro en produtos que non funcionan, pero as consecuencias adversas poden ser doutra índole.

1. Interacción con outros fármacos. O uso de suplementos pode alterar ou reducir o efecto terapéutico dalgúns medicamentos. Beatriz Collado pon un exemplo concreto: “A ashwagandha é un adaptóxeno (axuda ao organismo a adaptarse ao estrés físico, mental e emocional) moi eficaz, pero metabolízase no fígado. Se hai un paciente que está a tomar estatinas para baixar o colesterol, o mecanismo de transformación dese medicamento tamén pasa polo fígado e se a ese órgano que está a traballar máis porque o paciente toma un medicamento para salvar unha situación patolóxica, lle engades ashwagandha, pode causar problemas”. Outro exemplo. A herba de San Xoán (Hypericum perforatum), que se usa como antidepresivo natural, modifica o metabolismo do fígado facendo que elimine os medicamentos moito máis rápido do normal, polo que pode alterar o efecto da pílula anticonceptiva e, se se consome xunto con antidepresivos, pode provocar axitación extrema, taquicardia, alucinacións, espasmos ou febre alta.
2. Atraso diagnóstico. Ás veces o uso dun suplemento natural pode tapar os síntomas dunha enfermidade, polo que se demora a consulta médica. “Se un paciente toma un suplemento que lle dixeron que vai funcionar, podemos estar perdendo a oportunidade de diagnosticar que lle está pasando e que deixe de enfermar. Logo teremos que tratar unha persoa moito máis enferma”, apunta Eduard Baladía.
3. Efectos adversos directos. Calquera tratamento que tomemos, sexa un medicamento ou un suplemento, pode ter un efecto favorable, pero tamén pode ter un efecto adverso. En moitos casos, os efectos secundarios dos suplementos adoitan ser leves, como efectos gastrointestinais, náuseas ou vómitos, pero nalgunhas ocasións, o problema pode ser maior, en especial en nenos e en mulleres embarazadas.
4. Contaminación con substancias non declaradas. Un estudo de 2017 no que tamén participou Eduard Baladía concluíu que entre o 12 % e o 58 % dos suplementos deportivos analizados contiñan substancias dopantes non reflectidas na etiquetaxe: estimulantes, esteroides anabólicos e derivados hormonais como testosterona, androsterona ou nandrolona. “Hai suplementos que conteñen compostos que non debían conter e iso hai que perseguilo”, asegura Baladía. Na súa páxina web, a axencia antidopaxe americana (USADA) fai algunhas recomendacións ao respecto para detectar produtos sospeitosos. Esta institución aconsella desconfiar e evitar produtos que prometan resultados “rápidos”, “milagreiros” ou sexan anunciados como un “novo descubrimento científico”, se promocionen como alternativas a medicamentos receitados, conteñan ingredientes con nomes complexos, números ou terminacións en -ol, -diol ou -stene, ou afirmen seren aprobados pola Administración de Alimentos e Medicamentos dos Estados Unidos (FDA), a USADA ou a Axencia Mundial Antidopaxe (AMA), porque estas institucións non aproban ningún suplemento.

Quen vixía o que inxerimos?

Na Unión Europea os suplementos están regulados pola directiva 2002/46/CE como complementos alimenticios. Trátase dunha sorte de caixón no que se inclúen vitaminas, minerais, produtos “queimagraxas” ou compostos botánicos en cápsulas, entre outras cousas. Este marco legal non garante a súa eficacia, xa que ao seren considerados como alimentos non se esixe unha avaliación previa da súa eficacia para poñerse á venda. Por tanto, “isto fai que as probas sobre a súa eficacia e seguridade que teñen que pasar sexan totalmente distintas ás dos fármacos, a pesar de que en moitas ocasións se usan como medicamentos ou como substitutos deles”, explica o dietista-nutricionista.

“Un medicamento está suxeito a unha regulación exhaustiva e moi rigorosa que pasou pola Axencia Europea do Medicamento e pola Axencia Español do Medicamento. Pasan unha serie de controis que un complemento nutricional, por desgraza, nunca vai ter”, advirte Collado. No caso dos complementos alimenticios, un fabricante pode usar unha “declaración de propiedades saudables” aprobada pola Autoridade Europea de Seguridade Alimentaria (EFSA), como “o omega 3 contribúe ao funcionamento normal do corazón”, sempre que o produto conteña unha cantidade mínima dese composto.

“Os complementos terían que estar rexidos por unha lexislación similar á dos medicamentos, con todo, están suxeitos á mesma lexislación que os alimentos”, engade a farmacéutica Beatriz Collado. Estes fallos na regulación fan que no mercado poidamos atopar complementos ben formulados e con ingredientes de calidade xunto con outros produtos de pésima calidade e que non cumpren o que prometen.

En definitiva, que un suplemento se presente como “natural” non significa que sexa necesario, eficaz ou inocuo. Antes de recorrer a pastillas ou extractos, convén preguntármonos se realmente os necesitamos ou se podemos cubrir esas carencias cunha alimentación equilibrada e hábitos saudables. A maioría das persoas sas non requiren suplementos, e cando si están indicados, deben utilizarse con asesoramento dun profesional sanitario.