Andropausa. Entre o descoñecemento e o tabú
O concepto de “andropausa” aparece cada vez máis nas conversas e nos medios de comunicación. Fai referencia ao descenso progresivo da testosterona, principal hormona sexual masculina, que é consecuencia do proceso de envellecemento. Co paso dos anos, os seus niveis tenden a diminuír de forma gradual (ao redor dun 1 % anual), de modo que aos 70 anos os homes adoitan ter preto dun 30 % menos desta hormona que na xuventude. Con todo, só entre o 10 % e o 30 % dos homes desenvolve síntomas, como a diminución da libido, a perda de masa muscular, o aumento de graxa corporal ou cambios no estado de ánimo, que requiren avaliación médica e, nalgúns casos, tratamento. Por iso, os expertos insisten en que non se trata dunha enfermidade, senón dun proceso natural que, en determinadas situacións, pode afectar á calidade de vida dos homes.
Os profesionais do ámbito da saúde sexual masculina, con todo, prefiren falar de hipogonadismo de inicio tardío ou síndrome de déficit de testosterona (síndrome ADAM). A síndrome ADAM, de feito, segundo Esaú Fernández, andrólogo do Hospital Universitario La Paz de Madrid, é o nome técnico que engloba os síntomas e signos derivados da diminución de testosterona no home adulto: “Aínda que ambos os conceptos se refiren á mesma realidade, a síndrome ADAM ten criterios diagnósticos máis precisos e é a que se emprega na práctica clínica”.
“Aos médicos non nos gusta o termo andropausia”, engade pola súa banda o doutor Josep Torremade, coordinador do grupo de Androloxía da Asociación Española de Uroloxía, que sinala que a propia etimoloxía do concepto —provén do grego andrós (varón) e pausis (pausa o parada)— non representa en realidade o que experimentan os homes, un descenso lento e progresivo —non unha pausa, en ningún caso—na produción de testosterona.
Para Esaú Fernández, a conciencia médica ao redor da síndrome ADAM aumentou nos últimos anos. Con todo, aínda existe descoñecemento entre a poboación xeral. “Moitos homes non consultan os síntomas, xa sexa por descoñecemento ou por tabús asociados á virilidade”, reflexiona o portavoz da Asociación Española de Androloxía, que considera fundamental promover a educación e a sensibilización tanto no ámbito médico como na poboación xeral para que os homes poidan identificar os síntomas e acceder a un diagnóstico e tratamento adecuados.
Como todo proceso fisiolóxico relacionado coa saúde sexual, a andropausa é unha fonte inesgotable de mitos e medias verdades. Abordamos cos expertos algúns deles.
- A testosterona é a hormona da virilidade e da eterna xuventude. En redes sociais como Instagram ou TikTok, hai miles de contas que promoven as probas de testosterona e o tratamento como esenciais para unha masculinidade óptima. Así o denunciaba un estudo recente publicado na revista Social Science & Medicine. Niveis altos de testosterona tamén se asocian nestas contas cun mellor envellecemento, a pílula da eterna xuventude. Nada máis lonxe da realidade. Aumentar os niveis de testosterona cando non é necesario, sen prescrición e sen supervisión médica, pode ter riscos para a saúde.
- A andropausa é un problema inventado. En ningún caso. Como sinalan os expertos, trátase dunha realidade clínica que afecta a saúde global do home e pode ter repercusións físicas, emocionais e sociais. “Minimizar os seus síntomas ou considerala un tabú só dificulta o acceso a un diagnóstico e tratamento adecuados. É importante abordar a andropausa desde unha perspectiva integral e sen prexuízos”, conclúe o portavoz da Asociación Española de Androloxía.
- Aféctalles a todos os homes por igual. Aínda que todos os homes experimentan un descenso da testosterona coa idade, só unha minoría presenta síntomas de hipogonadismo de aparición tardía, o que chamamos popularmente andropausa. Nos niveis de testosterona inflúen máis factores, como a xenética, a graxa corporal, as enfermidades crónicas como a diabetes, algúns fármacos e o estilo de vida.
- O tratamento con testosterona aumenta o risco cardiovascular. O déficit de testosterona asociouse a un maior risco de enfermidades cardiovasculares, como hipertensión, diabetes e dislipidemia. Pero o incremento innecesario dos niveis desta hormona, sen prescrición e sen supervisión médica, tamén. Estudos recentes tamén demostraron que o tratamento con testosterona adecuadamente controlado por un médico non aumenta o risco global de eventos cardiovasculares maiores.
Os sinais de alerta
Os síntomas asociados á andropausa adoitan aparecer a partir dos 40-50 anos, aínda que a idade de inicio e a intensidade dependen de factores individuais e do estilo de vida. Entre os máis frecuentes, segundo Esaú Fernández, atópanse a diminución da libido, a fatiga, a perda de masa muscular, o aumento de graxa corporal, os cambios no estado de ánimo, a dificultade para concentrarse e alteracións do sono. Todos eles síntomas que, segundo o andrólogo, poden afectar de maneira significativa a calidade de vida dos homes que os sofren. “A diminución da enerxía, os cambios no estado de ánimo e a perda de interese sexual poden repercutir nas relacións persoais, a autoestima e o rendemento laboral. Ademais, o aumento do risco de enfermidades metabólicas e cardiovasculares asociado ao déficit de testosterona pode ter consecuencias a longo prazo”, reflexiona.
Moitos destes síntomas, como apunta Josep Torremade, son bastante inespecíficos. Non obstante, segundo o experto, os máis habituais que adoitan levar os pacientes á consulta dun profesional sanitario son tres: a diminución da libido ou apetencia sexual, a perda ou diminución da función eréctil e a diminución das ereccións nocturnas ou matutinas involuntarias. Outros, como a fatiga, os cambios no estado de ánimo, o insomnio ou a perda de masa muscular poden obedecer a múltiples causas.
Un diagnóstico individualizado
Presentar estes síntomas, matiza Torremade, non significa necesariamente un diagnóstico de síndrome ADAM, xa que moitos deles poden deberse a outras patoloxías, como a depresión, o hipotiroidismo, a diabete ou a hipertensión. “É importante diferenciar que non todos os homes con niveis baixos de testosterona presentan síntomas e non todos os síntomas se deben exclusivamente á testosterona”, engade Fernández.
O diagnóstico da síndrome ADAM baséase nunha combinación da análise da sintomatoloxía e a medición dos niveis de testosterona no sangue. Nese sentido, os expertos apuntan como fundamental realizar unha avaliación clínica completa e descartar outras causas que poidan explicar os síntomas, como enfermidades crónicas, alteracións da tiroide ou problemas psicolóxicos. O diagnóstico, en todo caso, debe ser individualizado e realizado por un profesional con experiencia en androloxía.
Ademais dos síntomas e do seu impacto sobre a saúde, que é maior no caso da menopausa, existen dúas diferenzas fundamentais entre estas dúas etapas. A primeira é que a menopausa é un proceso fisiolóxico que ocorre en todas as mulleres, mentres que a andropausa só lle afecta a unha porcentaxe dos homes.
A segunda diferenza radica na intensidade do proceso. Nos homes, a andropausa tradúcese nunha perda progresiva e gradual da produción de testosterona, que non desaparece en ningún momento. A menopausa, en cambio, caracterízase por unha caída brusca das hormonas sexuais femininas e polo cesamento abrupto da función ovárica e a menstruación.
Cal é o tratamento
O seu tratamento principal consiste na terapia de substitución hormonal de testosterona. “Basicamente é o mesmo concepto que cando un sofre hipotiroidismo. Se os testículos non son capaces de producir a cantidade de testosterona necesaria para ter un bo estado de saúde, o que facemos de forma externa é darlle esa achega necesaria”, explica Torremade.
Antes de iniciar esta terapia hai que ter en conta varios factores. Por un lado, valorar a saúde da próstata, xa que se existe un tumor, aínda que non se manifestase, a terapia hormonal pode acelerar a súa progresión. Tamén é necesario realizar unha avaliación cardiovascular previa e establecer unha monitorización médica constante durante o tratamento. Os últimos estudos suxiren que esta terapia non aumenta significativamente o risco de eventos cardiovasculares, pero sábese que a testosterona estimula a produción de glóbulos vermellos, polo que un incremento excesivo pode volver o sangue máis espeso e aumentar o risco de trombos, infartos ou accidentes cerebrovasculares. Por último, hai que ter en conta o seu impacto sobre a fertilidade, sobre todo en homes novos, xa que a terapia de substitución hormonal fai que o organismo deixe de producir a súa propia testosterona, o que detén a produción de esperma.
Máis aló do termo que utilicemos para definir este proceso, o importante é entendelo como unha etapa do envellecemento masculino que merece información rigorosa e atención médica cando os síntomas afectan a calidade de vida. A clave está no diagnóstico individualizado e en lembrar que os bos hábitos poden marcar a diferenza.
- Facer exercicio físico. Entre 1,5 e 2,5 horas á semana de actividade axuda ao corpo a producir hormonas de forma máis saudable.
- Coidar a alimentación. Comer moita froita fresca, verdura e cereais integrais, e reducir ao mínimo os alimentos procesados, que poden levar á resistencia á insulina, o que á súa vez desequilibra outras hormonas como a testosterona.
- Manter altos niveis de Vitamina D. Isto é especialmente importante en outono e inverno, cando a Exposición ao sol é máis baixa. A vitamina D actúa en realidade como unha prohormona que é esencial para a saúde inmunolóxica e o equilibrio das hormonas sexuais.
- Tomar suficiente iodo. Na nosa dieta non poden faltar alimentos ricos en iodo, como marisco, algas, ovos ou lácteos. O iodo é un mineral esencial para a síntese das hormonas tiroideas.
- Non nos esquezamos do calcio. Alimentos como leite, iogures, améndoas ou verduras de folla verde son fonte de calcio. Este nutriente non só é esencial para os ósos, tamén xoga un papel na transmisión nerviosa e o equilibrio hormonal.
- Durmir o suficiente e con calidade. Polo menos sete horas por noite e, a ser posible, nos mesmos horarios. A falta de descanso eleva o cortisol, a hormona do estrés, e reduce a hormona do crecemento, o que afecta o metabolismo e a rexeneración celular.
- Darlles prioridade aos envases de vidro e o aceiro inoxidable. Moitos plásticos conteñen compostos químicos que “imitan” as hormonas e confunden o sistema endócrino, coñécense como disruptores endócrinos.
- Ventilar a casa e mellorar a calidade do aire interior. O aire, dentro e fóra da casa, tamén pode conter disruptores endócrinos. Aspirar, quitar o po e ventilar regularmente son accións esenciais para reducir a presenza de partículas de po.
- Elixir ben os produtos cosméticos. Moitos conteñen disruptores hormonais. Hai aplicacións como INCI Beauty que permiten analizar a composición dos cosméticos.
- Estar alerta aos síntomas. En caso de experimentar diminución da libido, fatiga, perda de masa muscular, aumento de graxa corporal, cambios no estado de ánimo, dificultade para concentrarse ou alteracións do sono, convén consultar un médico.