40 e 60. Dous aniversarios que aceleran o envellecemento?
Non é nada raro atoparse un día diante do espello e, case de súpeto, notar o fláccida que está a pel, as canas tes ou as engurras do rostro. Xusto coincide co feito de que nos cansamos máis, durmimos peor e cada mañá erguémonos cunha dor articular que tarda en desaparecer. Facerse vello da noite para a mañá é unha sensación que ten moita xente e, lonxe de parecer absurdo, existe unha base científica que o respalda.
Un estudo de 2024 da Universidade de Stanford (EUA) concluíu que as persoas envellecen máis rápido arredor dos 44 anos e de novo arredor dos 60. Para chegar a esa conclusión, os investigadores avaliaron miles de moléculas diferentes en persoas de entre 25 e 75 anos, así como os seus microbiomas (as bacterias, virus e fungos que viven dentro de nós e na nosa pel) e descubriron que a abundancia da maioría das moléculas e microorganismos non cambia de xeito gradual nin cronoloxicamente. Arredor do 81 % das moléculas estudadas mostraron máis cambios e transformacións durante os períodos mencionados. En concreto, en persoas de 40 anos observáronse cambios significativos no número de moléculas relacionadas co metabolismo do alcol, da cafeína e dos lípidos, das enfermidades cardiovasculares, pel e músculos. Nas persoas de 60 anos ou máis, os cambios relacionáronse co metabolismo dos carbohidratos e a cafeína, a regulación inmunitaria e a función renal, pero tamén as enfermidades cardiovasculares, a pel e os músculos.
Un experimento con resultados prometedores na procura de fármacos e tratamentos que curen enfermidades pode escapar do laboratorio grazas aos poucos escrúpulos e aos millóns de dólares dos multimillonarios que desexan seren eternamente novos. Iso é o que se agocha detrás das polémicas transfusións de sangue de persoas novas ás que certos millonarios californianos se someten habitualmente como terapia de beleza e que se viralizaron recentemente nas redes sociais.
“A parabiose é un experimento científico que consiste en conectar toda a circulación sanguínea dun rato máis vello coa dun rato máis novo. E, de feito, pódese ver como o adulto rexuvenece. Pero isto non ten ningún sentido fóra do laboratorio”, explica o investigador Salvador Macip. En primeiro lugar, porque nestes experimentos a circulación é continua en todo momento, polo que para replicalo, as dúas persoas terían que ter os seus sistemas circulatorios conectados cirurxicamente. En segundo lugar, porque o estudo publicado en Cell Stem Cell demostrou que a parabiose provoca a revitalización das células nai e o rexuvenecemento dos tecidos envellecidos, pero iso non significa que prolongase a vida dos ratos e, ademais, o rato novo, en certa maneira, sacrifícase ao envellecer máis rapidamente.
“A clave da ciencia é atopar que factor do plasma novo é capaz de manter os tecidos, non en realizar transfusións. Debemos deixar que a ciencia siga o seu curso e descubrir que compoñentes do sangue novo (actualmente existen diferentes teorías sobre cales teñen o potencial de rexuvenecer). É prometedor, pero precisamos darlles tempo ás investigacións”, conclúe Salvador Macip.
Non envellecemos igual
A pregunta é se debemos tomar estas conclusións ao pé da letra. A resposta é non. Dado que se trata dun estudo importante, trátase dunha teoría máis que se complementa co resto de hipóteses sobre o envellecemento. Por iso, os científicos móstranse remisos a xeneralizar. “O envellecemento é un proceso multifactorial e, polo tanto, existen moitas teorías con diversas abordaxes que tentan explicalo. É moi probable que tanto a acumulación gradual de danos como os mecanismos programados —como o estrés oxidativo, a senescencia celular ou o desgaste dos telómeros— como os acontecementos repentinos —como un accidente, un traumatismo grave ou unha cirurxía seria e complicada, por exemplo— se combinen para determinar o envellecemento de cada organismo. Neste sentido, cada estudo achega elementos que, conxuntamente, axudan a explicar a complexidade do proceso”, explica Consuelo Borrás, catedrática de Fisioloxía da Universidade de Valencia.
Sen ir máis lonxe, o prestixioso xenetista Steve Horvath, actualmente investigador principal da empresa biotecnolóxica Altos Labs e coñecido por ser pioneiro no uso de reloxos epixenéticos (ferramentas para medir a idade biolóxica das persoas), realizou un estudo en 2013 que contradicía en parte o que agora afirma Stanford, xa que establecía que envellecemos en fases máis longas. Pola súa banda, o médico e investigador Salvador Macip, que actualmente dirixe o grupo de investigación en Bioloxía da Neurodexeneración e Envellecemento do BarcelonaBeta Brain Research Center (BBRC), afirma que “xeneralizar sobre o envellecemento é complicado. Non hai un envellecemento para todos. Envellecer é algo individual de cada persoa e mesmo de cada tecido. O fígado non envellece ao mesmo ritmo que o cerebro ou o músculo, e, ademais, o ritmo é diferente entre unha persoa e outra”.
Xa se sabía, desde hai tempo, que ao redor dos 40 e 50 se experimenta un baixón na saúde das persoas. “A partir desas idades acelérase o envellecemento, coincidindo coa menopausa nas mulleres. Aínda que ata agora non estaba claro que isto mesmo ocorrese nos homes, parece que tamén se produce neles unha baixada de hormonas (andropausa), que tamén o acelera”, afirma Macip. O que non ten tan claro é o baixón que se sofre, segundo o estudo de Stanford, aos 60 anos. “Non está tan claro que isto poida suceder en todas as persoas. A conclusión do artigo é que non envellecemos a un ritmo constante e que os baixóns poderían ocorrer ao redor deses anos, pero non esquezamos que isto non é algo que se vaia a producir a nivel xenérico en toda a poboación. Hai outro estudo de 2019, que analizou o sangue de 4.000 persoas, que asegura que tamén ocorre outro baixón na oitava década da vida”, conta o profesor Macip.
O que ninguén cuestiona é a importancia de coñecer a velocidade á que envellecemos. Manuel Collado, investigador principal do grupo E028 –Senescencia celular, cancro e envellecemento– no Centro Singular de Investigación en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS), sinala que “coñecer a velocidade á que envellecemos pode ser de gran relevancia individual desde o punto de vista médico, xa que podería permitirnos adiantarnos à deterioración física. O feito de que este envellecemento non sexa lineal, senón “a saltos”, fainos preguntarnos que factores son os responsables destas aceleracións, e identificalos podería ofrecer esperanza para actuar sobre eles para evitar a deterioración”.
Os órganos envellecen
Por outra banda, sábese tamén que os nosos órganos envellecen de forma diferente. “A evidencia científica indica que cada órgano e tecido ten a súa propia taxa de deterioración influenciada por factores como a taxa de renovación celular, a exposición a factores de estrés externos e as proteccións específicas que posúe cada sistema», explica Consuelo Borrás, que pon un exemplo: “Mentres que o tecido intestinal se renova rapidamente, o cerebro, a pesar de ter a barreira hematoencefálica, é susceptible a procesos como a acumulación de proteínas mal pregadas, o que pode contribuír ao desenvolvemento de enfermidades como o alzhéimer”. Macip está de acordo con isto. “O cerebro é o órgano que está baixo máis presión; está constantemente a gastar enerxía e, polo tanto, ten máis risco de acumular máis dano. Proba diso é que necesitamos durmir en parte para limpar todos os metabolitos, é dicir, os residuos metabólicos xerados durante o día, o cal é esencial”, indica.
Pero a pesar disto, non se pode xeneralizar. “Hai persoas que ten a mente moi lúcida aos 90 anos e outras aos 70 comezan a fallar”, conta Macip. Isto significa que aínda é moi difícil saber con certeza que órgano envellece máis rápido e se isto ocorre por igual en todas as persoas. “Aínda que os investigadores aínda non dispoñen das ferramentas para medir o envellecemento, pronto chegará un momento no que se poderá medir con maior precisión e veremos que o proceso varía moito dunha persoa a outra”, engade Macip.
O gran reto da investigación é descubrir en detalle o envellecemento cerebral. “É fundamental para desenvolver estratexias de prevención, tratamento e identificación precoz da deterioración”, analiza o investigador do CIMUS Manuel Collado. “Segundo o que sabemos ata o de agora de diversos estudos que puideron determinar a idade biolóxica de cada órgano, existe unha relación significativa entre o envellecemento acelerado dun órgano concreto e o desenvolvemento de enfermidades asociadas a ese órgano”, engade.
En concreto, un deses estudos, realizado hai dous anos pola Universidade de Stanford xunto coa Universidade de Washington e a Universidade de San Francisco, descubriu que o 18,4 % das persoas maiores de 50 anos tiñan polo menos un órgano que envellecía significativamente máis rápido que a media, o que significaba que estas persoas corrían un maior risco de desenvolver enfermidades nese órgano nos próximos 15 anos. Ademais, descubriron que os órganos con tendencia a envellecer de xeito máis rápido aumentaban o risco de mortalidade por todas as causas.
O científico do CIMUS Ricardo Villa Bellosta centra as súas investigacións en como os nutrientes da dieta lle afectan á lonxevidade. “Aínda que o envellecemento é multifactorial, a alimentación é un dos factores máis importantes e modificables. A dieta é un dos piares fundamentais para un envellecemento saudable”, conta o investigador. Son moitas ocasións nas que se nos recomenda a restrición calórica para previr a inflamación e o envellecemento, pero, refírense ao xaxún ou á redución de calorías? “Son conceptos relacionados, pero diferentes. A restrición calórica consiste en reducir a inxestión diaria total entre un 20 % e un 40 %, mantendo todos os nutrientes esenciais. O xaxún intermitente baséase en alternar períodos de xaxún e alimentación e pode levar indirectamente a unha restrición calórica, pero non sempre”, explica Villa Bellosta. “Ambos os métodos parecen activar mecanismos similares, como a redución do estrés oxidativo ou a mellora da sensibilidade á insulina, polo que ambos poden ter beneficios”, engade. Pero antes de seguir estas dietas, recoméndase poñerse nas mans de profesionais.
Medicina preventiva
“Estes resultados abren a porta a propórmonos unha medicina preventiva baseada na determinación da idade biolóxica dos nosos órganos, o que nos permite actuar con anticipación e de forma específica alí onde máis se precise”, indica Collado. En definitiva, o envellecemento é o principal factor de risco para case calquera enfermidade, e isto pódese aplicar a todos os órganos. Como sinala Macip, “comprender a bioloxía do envellecemento axudará a curar o cancro, o alzhéimer, a artrose ou as cataratas, porque a base da enfermidade é sempre a mesma: o envellecemento”.
Os científicos son conscientes de que se avanzou moito nos últimos anos, pero tamén recoñecen que aínda queda moito por saber. “Ata que non o descubramos, non podemos pensar en tratamentos ou intervencións, aínda que nas próximas décadas si que xa teremos medicamentos dispoñibles para deter enfermidades (ou frealas) ou mesmo o propio envellecemento.” Xa o conseguimos no laboratorio con animais. Tarde ou cedo conseguirémolo nos humanos”, afirma esperanzado Salvador Macip.
O proceso de envellecemento non é só un feito biolóxico. Tamén é un acontecemento social e cultural. O envellecemento da poboación española é un fenómeno demográfico implacable que non debería sorprender, xa que a pirámide de poboación leva máis de 30 anos inverténdose, o que sinala unha tendencia que supón desafíos cruciais para as institucións e as administracións. España ten actualmente unha das esperanzas de vida máis altas do mundo, cunha media de 83 anos, e espérase que para o ano 2050 máis do 30 % da poboación teña máis de 65 anos. Este cambio require unha transformación intensa e profunda en varios ámbitos sociais e sanitarios.
Para Juan Gonzalo Castilla, psicólogo xeral sanitario e especialista en xerontoloxía, “as institucións non están preparadas para este fenómeno. Déronse pasos interesantes, como unha maior promoción do envellecemento activo e saudable, pero aínda hai áreas que precisan melloras”. O especialista explica as medidas que se deberían tomar para que a sociedade estea preparada perante o desafío de ter unha poboación cada vez máis lonxeva.
Que poden facer as institucións
- Adecuar o sistema sanitario. Existe unha escaseza significativa de xeriatras en comparación con outras especialidades médicas, o que dificulta a prestación dunha atención integral ás persoas maiores. A coordinación entre os diferentes servizos sanitarios e sociais segue a ser un reto.
- Mellorar o servizo de axuda no fogar (SAF). A maioría das persoas maiores queren vivir na casa ata a súa morte, e a atención domiciliaria debería ser un dos recursos asistenciais máis amplos e con máis recursos.
- Reducir a fenda dixital. Moitas persoas maiores teñen dificultades para se adaptaren ás tecnoloxías, o que limita o seu acceso a servizos esenciais. Desde a pandemia, moitos procedementos administrativos pasaron a ser virtuais e moitas persoas maiores amosan dificultades á hora de lidaren co contorno dixital. Habería que facilitar e simplificar estas xestións.
- Promover o envellecemento activo. Promover moitos máis programas que inclúan actividade física, socialización e prevención de enfermidades crónicas e/ou dexenerativas.
- Adaptar as contornas a unha poboación envellecida. Crear contornas máis accesibles e seguras para as persoas maiores, tanto nos fogares coma nos espazos públicos.
Que pode facer a sociedade
- Cambiar a narrativa sobre a vellez. Deixar atrás os estereotipos negativos. A miúdo asociamos a vellez coa decadencia ou a inutilidade, pero pode ser unha etapa de reinvención, aprendizaxe e contribución. Debemos ver a vellez como un período cheo de potencial e aplicar esa visión nos centros educativos. Para iso, os programas interxeracionais son moi útiles.
- Celebrar o envellecemento. En vez de temerlle ao envellecemento, podemos velo como un privilexio que non todo o mundo ten. Cada ano vivido é unha suma de experiencias, aprendizaxes e momentos únicos.
- Adoptar unha mentalidade de aprendizaxe continua. Nunca é demasiado tarde para aprender algo novo, desde estudar ata tocar un instrumento, viaxar, escribir ou aprender un idioma. Cada desafío mental fortalece a nosa autoestima e mantén o noso cerebro activo.
- Aceptación do cambio. Envellecer implica adaptarse aos cambios físicos e emocionais que se producen desde o nacemento, pero o envellecemento vese como decadencia e non é así. Comprender que estes cambios forman parte natural da vida axuda a manter unha actitude positiva.
- Cultivar hábitos saudables. Corpo activo e mente activa, e para iso é importante incorporar actividades físicas regulares e axeitadas á idade, como camiñar, ioga, taichí, relaxación ou natación… Estas actividades non só melloran a saúde física senón tamén a saúde psicolóxica.
- Manter relacións significativas. Somos seres sociais e necesitámonos os uns aos outros, e as interaccións sociais, xa sexan reais ou dixitais, son vitais para o noso benestar emocional. Unirse a clubs, grupos ou actividades comunitarias dános un sentido de pertenza.