O cancro en cans e humanos

O cancro en cans e humanos

Aínda que moitas veces pensamos no cancro como un problema humano, os cans tamén o sofren, e ese feito é clave para entender por que o seu estudo pode achegar valiosas pistas á medicina humana. En 2022 estimáronse máis de 19 millóns de casos novos de cancro en humanos no mundo, e prevese que esta cifra siga aumentando nas próximas décadas debido ao envellecemento e á exposición a factores de risco ambientais e de estilo de vida. En España diagnostícanse case 300.000 novos casos de cancro ao ano, segundo a Sociedade Española de Oncoloxía Médica (SEOM).

No caso dos cans, estímanse datos moi similares: entre un de cada tres e un de cada catro sufrirá algún tipo de tumor ao longo da súa vida, e case a metade dos cans maiores de dez anos recibirán un diagnóstico de cancro. Esta enfermidade é unha das principais causas de morte nas nosas mascotas de idade avanzada.

A orixe da comparación

Máis alá de seren datos epidemiolóxicos, estas estatísticas mostran que o cancro é unha enfermidade compartida por humanos e cans, cunha frecuencia suficiente como para ser investigada a través da oncoloxía comparada. Trátase dunha rama do medicina que estuda similitudes biolóxicas, xenéticas e clínicas entre os tumores de diferentes especies para aplicar ese coñecemento na mellora do diagnóstico, tratamento e prevención en humanos. Je-Yoel Cho, director do Centro de Investigación de Enfermidades de Medicina Comparada (Comparative Medicine Disease Research Center, CDRC, polas súas sigla s en inglés) é un dos principais expertos internacionais nesta disciplina. Segundo este investigador, a razón desta similitude cos humanos está en algo moi sinxelo: “Máis alá de que compartimos o 84 % dos nosos xenes, os cans viven na nosa contorna, respiran o mesmo aire ca nós e están expostos aos mesmos carcinóxenos domésticos. Por iso reflicten de forma case perfecta os factores de risco do cancro humano”.

Os estudos comparativos sobre o cancro en animais domésticos comezaron moi pronto, xa a principios dos anos setenta do pasado século XX. Segundo explica Richard Curtis Bird, investigador e doutor en Bioloxía Celular e Xenética Molecular da Facultade de Medicina Veterinaria da Universidade de Auburn (Estados Unidos), naquel momento, a gran pregunta era se os virus eran responsables da maioría dos cancros humanos. Co tempo descubriron que non era así: “Só uns poucos tumores humanos teñen unha orixe viral, como ocorre co virus do papiloma humano e o cancro de colo de útero. Ese achado foi decisivo para o desenvolvemento desta disciplina, porque os cans son a única especie animal de gran tamaño na que non se identificaron retrovirus —como o VIH—, moitos deles altamente oncoxénicos (que poden causar cancro)”.

Por que son modelos naturais

Precisamente por iso, os cans convertéronse nun modelo perfecto para estudar o cancro espontáneo, que é o tipo de cancro que padecemos a maioría das persoas e tamén a maioría dos cans. Ademais, os cans teñen un sistema inmunitario robusto e intacto, o que os converte nun modelo ideal para investigar inmunoterapias, que son agora mesmo unha das grandes apostas para personalizar os tratamentos e reducir os efectos secundarios. Ademais, son modelos especialmente valiosos para estudar o cancro humano, fronte aos animais de laboratorio. “Nos ratos, os tumores indúcense artificialmente e, ademais, trátase de animais co sistema inmunitario alterado. En cambio, os tumores dos cans evolucionan durante anos xunto ao seu sistema inmunitario, exactamente igual ca nos humanos”, explica Cho. A isto considera que debe sumarse “o seu maior tamaño corporal, que permite utilizar equipamento médico de uso humano —resonancias magnéticas, escáneres— e obter unha información moito máis realista sobre como se comportará un fármaco nun paciente”, engade o investigador.

O ciclo de vida máis curto destes animais permite observar a evolución e resposta a terapias en menos tempo. Así o explica Richard Curtis Bird. “Os cans, ao teren unha esperanza de vida máis curta, desenvolven o cancro antes cós humanos e de forma máis rápida, algo que encaixa bastante ben co seu ciclo vital”, conta. A maioría dos pacientes caninos teñen máis de seis anos e entran xa nunha etapa xeriátrica cando aparece a enfermidade. A idade media de morte dun can rolda os doce anos e de cando en cando sobreviven máis de tres anos tras un diagnóstico de cancro. Por iso, desde o punto de vista da investigación, é un modelo moito máis manexable ca o ser humano, para quen o ciclo vital é máis longo e, polo tanto, é máis difícil observar a evolución completa da enfermidade.

Desde o punto de vista do desenvolvemento de fármacos, os estudos en cans permiten responder antes a preguntas clave: cal é a dose óptima, que efectos secundarios aparecen a medio prazo, como inflúe o sistema inmunitario na resposta ao tratamento ou que pacientes teñen máis probabilidades de beneficiarse. Esta información é especialmente valiosa en fases temperás, onde moitos fármacos fracasan ao pasar de modelos animais tradicionais a ensaios en humanos. “Os cans teñen un sistema inmunitario robusto e intacto, o que os converte nun modelo ideal para investigar inmunoterapias”, explica Bird. Este tipo de terapias considera que son agora mesmo unha das grandes apostas para personalizar os tratamentos e reducir os efectos secundarios.

Similitudes sorprendentes

A oncoloxía comparada é interesante porque precisamente estuda estas coincidencias naturais para beneficio de ambas as especies. Algúns tipos de cancro afectan de maneira moi similar a cans e humanos, incluíndo osteosarcoma, melanoma, linfoma, leucemia, cancro de mama, tumores de tecidos brandos e outros tumores sólidos. Non só se parecen no tipo de células que atacan, senón tamén no seu comportamento biolóxico: o crecemento do tumor, a aparición de metástase e a resposta aos tratamentos mostran patróns case idénticos. Vexamos un exemplo do que sucede nun osteosarcoma: “A nivel molecular, o cancro óseo en cans e o que afecta a nenos e adolescentes é practicamente idéntico”, di Je-Yoel Cho. Un dos grandes avances que sinala neste sentido é unha vacina que utiliza a bacteria Listeria monocytogenes modificada xeneticamente para atacar selectivamente células cancerosas, que se probou primeiro en cans con resultados extraordinarios: conseguiu alongar significativamente a súa esperanza de vida. “Na práctica, isto acelerou a chegada dunha inmunoterapia potencialmente salvadora para nenos con cancro”, sostén.

Tamén no ámbito das terapias dirixidas, os cans serviron como plataforma para validar fármacos que actúan sobre dianas moleculares específicas. Tumores caninos que sobreexpresan proteínas como KIT, HER2 ou EGFR permitiron estudar inhibidores dirixidos contra estas moléculas, anticipando tanto a eficacia como os posibles mecanismos de resistencia que logo se observan en humanos. En paralelo, a identificación de biomarcadores é outro beneficio clave. A análise xenética e molecular de tumores caninos contribuíu a confirmar que alteracións son realmente relevantes para o prognóstico e a resposta ao tratamento.

Isso si, non todos os tipos de tumores caninos son semellantes aos tumores humanos. Así o sinala Laura Luisa Peña Fernández, catedrática e directora do grupo de investigación aplicada en oncoloxía e endocrinoloxía comparadas da Universidade Complutense de Madrid. “Só se poden estudar aqueles tipos de tumores que se demostrou que son similares xeneticamente, clinicamente, patoloxicamente e de comportamento biolóxico”, advirte. A estes denomínaselles modelos naturais e tárdase moitos anos en poder demostrar que son modelos válidos para o estudo do seu tumor homólogo na especie humana. A investigadora pon como exemplo algúns tipos de cancro de mama na cadela. “Demostrouse que son similares aos da muller; non obstante, hai tumores que son exclusivos dunha especie e que non adoitan aparecer noutra”, engade.

Investigación e tratamento

Segundo Laura Luisa Peña Fernández, un aspecto fundamental é que os propios animais se benefician directamente destas investigacións, xa que acceden a opcións terapéuticas innovadoras que, en moitos casos, non estarían dispoñibles doutro xeito e poden mellorar a súa calidade e esperanza de vida. “Todos estes estudos realízanse sempre baixo estritos controis éticos, legais, de seguridade e baixo protocolos de benestar animal, coa supervisión de comités independentes, dándolle prioridade ao benestar animal e garantindo que a participación sexa potencialmente beneficiosa para cada paciente”, engade a investigadora. En moitos casos, estes estudos representan incluso unha alternativa ética á eutanasia cando os tratamentos convencionais non son viables.

A investigación que involucra animais domésticos está suxeita a controis éticos e protocolos de benestar animal coa fin de garantir que o seu uso sexa responsable e respectuoso. En España, por exemplo, os ensaios clínicos veterinarios deben cumprir con normativas específicas que protexen os dereitos e a integridade dos animais e que son supervisadas pola Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios (AEMPS). “Estas investigacións realízannas investigadores que somos veterinarios, e o noso obxectivo principal é ofrecerlles o maior beneficio posible aos nosos pacientes”, di Peña Fernández.

En definitiva, os cans foron clave para probar inmunoterapias, terapias dirixidas e biomarcadores antes de aplicalos en humanos. Ademais, esta investigación acelera o desenvolvemento de tratamentos humanos, porque permite obter datos clínicos en tumores espontáneos e sistemas inmunitarios intactos, nun tempo moito máis curto ca en humanos. Isto axuda a identificar doses, efectos secundarios e perfís de pacientes que responden mellor, reducindo riscos e acurtando o camiño cara a ensaios clínicos seguros e eficaces en persoas.