Ollos. As outras vítimas do cambio climático
Ollos vermellos, proído, lagrimexo, comechón ou sensación de areíña. Son molestias que moitas veces achacamos ao cansazo, ao aire acondicionado ou á alerxia, pero existe outro factor que cada vez inflúe máis: o cambio climático. As altas temperaturas, a contaminación, o aumento da radiación ultravioleta e unhas tempadas de pole cada vez máis longas están facendo que problemas como o ollo seco ou as alerxias oculares sexan máis frecuentes e intensos.
Ata agora, a atención centrárase sobre todo nos efectos do cambio climático sobre a pel e o aparello respiratorio. Porén, os ollos tamén son especialmente vulnerables porque están en contacto permanente co exterior. “Reciben de forma directa o impacto da calor, o vento, a contaminación, a radiación ultravioleta ou os ambientes secos. Cando varios destes factores coinciden, aumenta o risco de irritación e inflamación”, explica Pedro Arriola, oftalmólogo do Hospital Clínico San Carlos de Madrid e coordinador do Comité de Sostibilidade da Sociedade Española de Oftalmoloxía (SEO). Lucía Echevarría, oftalmóloga do Hospital Comarcal da Axarquía (Vélez-Málaga), engade que o cambio climático tamén pode favorecer algunhas infeccións oculares, xa que as altas temperaturas crean condicións máis favorables para que determinados microorganismos proliferen.
Cada vez máis consultas
Os especialistas advirten de que este fenómeno xa se está a ver nas consultas. Segundo a Axencia Internacional para a Prevención da Cegueira (IAPB), o cambio climático incrementará a incidencia de problemas como o ollo seco e as alerxias oculares, ademais de aumentar o risco de enfermidades como as cataratas, os desprendementos de retina ou a dexeneración macular asociada á idade, unha relación que continúa sendo obxecto de investigación. “O aumento das consultas, así como das intervencións e os tratamentos, xa é un motivo de preocupación entre os oftalmólogos”, sinala Echevarría. A especialista é autora dunha investigación de 2024 que estima que ata un 36,5 % do aumento das enfermidades oculares no sur de España está relacionado co cambio climático. Pero, a través de que mecanismos se produce ese impacto?
Os efectos das altas temperaturas
A calor fai que os ollos se sequen con máis facilidade. As altas temperaturas aceleran a evaporación da película lacrimal, a fina capa de líquido que mantén hidratada e protexida a superficie do ollo. Se a isto se lle suma o uso frecuente do aire acondicionado, que reduce aínda máis a humidade ambiental, o risco de sufrir síndrome do ollo seco aumenta.
A calor tamén favorece a proliferación de bacterias e virus. Existe evidencia crecente de que durante as ondas de calor adoitan aumentar os casos de conxuntivite infecciosa. “O cambio climático fomenta a aparición de enfermidades infecciosas e de microorganismos transmisores que antes apenas estaban presentes nas nosas latitudes”, advirte Echevarría.
O aumento de temperatura adoita ir acompañado dunha maior exposición á radiación ultravioleta (UVB). Pasar moito tempo ao sol sen unha protección adecuada non só dana a pel, tamén pode afectar aos ollos. A radiación ultravioleta produce lesións acumulativas na súa superficie e aumenta o risco de desenvolver determinadas enfermidades. Unha delas é o pterixión, coñecido popularmente como “ollo de surfista” ou “unlla”. Trátase dun crecemento anormal da conxuntiva que invade pouco a pouco a córnea e, se progresa, pode alterar a visión. Ademais, a exposición continuada á radiación ultravioleta acelera o envellecemento do cristalino e favorece a aparición de cataratas a idades máis temperás.
Os efectos do cambio climático sobre a saúde ocular non afectan a todos por igual. Os grupos máis vulnerables son as persoas maiores e os menores, cuxos ollos resultan máis sensibles ás agresións ambientais. Tamén teñen un maior risco quen xa padece ollo seco, alerxias ou algunha enfermidade ocular, así como os usuarios de lentes de contacto. A exposición ao aire libre tamén marca a diferenza. Segundo a oftalmóloga Lucía Echevarría, quen traballa no campo, na praia, no mar ou en zonas de alta montaña recibe unha maior dose de radiación ultravioleta. Pola súa banda, a poboación que vive en grandes cidades ou desenvolve a súa actividade en contornas urbanas e industriais está máis exposta á contaminación, un factor que favorece a irritación ocular.
Máis contaminación e máis pole
O fume, o tráfico, as partículas en suspensión e os gases industriais irritan directamente a superficie do ollo. A primeira barreira de protección é a película lacrimal, unha finísima capa de líquido que o mantén hidratado e axuda a defendelo das agresións externas. Cando a contaminación é elevada, esa protección resulta insuficiente e aumenta a irritación ocular. Segundo Pedro Arriola, estes contaminantes teñen un efecto inflamatorio, o que favorece a irritación da superficie do ollo e aumenta o risco de ollo seco, conxuntivite alérxica ou irritativa e, a longo prazo, de enfermidades como o glaucoma ou a dexeneración macular asociada á idade.
A este problema súmase o aumento do pole e doutros alérxenos ambientais. O cambio climático está provocando que os invernos sexan máis curtos e que os días de calor cheguen antes. Como consecuencia, as plantas florecen antes e durante máis tempo, de modo que as tempadas de polinización se adiantan, son máis intensas e se prolongan varias semanas. Isto fai que as persoas alérxicas permanezan expostas ao pole durante máis tempo e sufran molestias oculares unha parte maior do ano. “Ben que aínda non exista evidencia concluínte en España, todo apunta a que esta situación está favorecendo alerxias oculares con síntomas máis intensos e persistentes”, sinala Pedro Arriola, portavoz da Sociedade Española de Oftalmoloxía.
As consecuencias xa se están notando. A evidencia científica é especialmente sólida en dous problemas moi frecuentes: o ollo seco e a conxuntivite alérxica. En ambos os casos, os estudos mostran que o aumento das temperaturas non só incrementa o número de persoas afectadas, senón que tamén agrava os síntomas, unha tendencia que os oftalmólogos levan anos observando nas consultas.
En 2023, a Sociedade Española de Superficie Ocular e Córnea (SESOC) e a Sociedade Española de Alergoloxía e Inmunoloxía Clínica (SEAIC) xa alertaban de que a incidencia da conxuntivite alérxica aumentara de forma significativa en España, en gran medida como consecuencia do cambio climático e da contaminación atmosférica. Segundo estas sociedades científicas, a súa prevalencia, que roldaba o 20 % da poboación, supera xa o 30%.
As consecuencias a longo prazo
Pero os efectos do cambio climático non se limitan ao ollo seco ou ás alerxias. A longo prazo, a exposición continuada á calor e á radiación ultravioleta tamén pode aumentar o risco de enfermidades oculares como as cataratas, o glaucoma ou a dexeneración macular asociada á idade. Esta relación xa se observou nalgúns estudos. Unha investigación do Hospital da Axarquía (Vélez-Málaga) concluíu que por cada grao Celsius (historicamente grao centígrado) de aumento da temperatura máxima media anual se rexistran 370,8 casos máis de cataratas por cada 100.000 habitantes. O traballo tamén atopou que as zonas con máis precipitacións presentaban unha menor incidencia desta enfermidade, o que suxire que a chuvia podería exercer un efecto protector.
“O aumento das temperaturas e as ondas de calor implican tamén unha maior exposición á radiación ultravioleta, que acelera o envellecemento do cristalino e favorece a aparición de cataratas”, explica Lucía Echevarría, autora principal do estudo. A especialista engade que outras investigacións tamén atoparon unha relación entre o incremento das temperaturas e enfermidades como o desprendemento de retina ou a dexeneración macular asociada á idade.
En definitiva, o cambio climático xa non só compromete a saúde do planeta, senón tamén a dos nosos ollos. Moitas das molestias oculares que hoxe parecen formar parte da nosa vida cotiá poden verse agravadas polas altas temperaturas, a contaminación ou unhas tempadas de pole cada vez máis longas. A boa noticia é que unha parte importante deste impacto pode previrse con medidas sinxelas, como protexer os ollos do sol, manter unha boa hidratación ou reducir a exposición a ambientes contaminados. Coidar a nosa saúde ocular tamén forma parte da adaptación ao cambio climático.
Aínda que non podemos evitar todos os efectos da calor e a contaminación, si podemos reducir o seu impacto sobre os nosos ollos coas seguintes recomendacións:
- Protexe os teus ollos do sol. Utiliza lentes de sol homologadas con filtro fronte á radiación ultravioleta e, sempre que sexa posible, complétaas cunha gorra ou un sombreiro de á. “O simple feito de levar lentes de sol xa proporciona unha protección importante fronte a non levalas”, lembra a oftalmóloga Lucía Echevarría.
- Mantén os ollos ben hidratados. Se notas sequidade ou irritación nos ollos, as bágoas artificiais axudan a manter a superficie ocular protexida, especialmente en ambientes moi calorosos, secos ou con aire acondicionado.
- Reduce a exposición á contaminación. Evita permanecer durante moito tempo en ambientes con fume, tráfico intenso ou aire moi seco e, se fas exercicio, procura facelo en zonas ao aire libre con menor contaminación.
- Coida a túa alimentación e a túa hidratación. Manter unha boa hidratación e seguir unha dieta rica en froitas, verduras de folla verde e alimentos con vitaminas A, C e E contribúe a preservar a saúde ocular.
- Fai que a túa contorna sexa máis saudable. As zonas verdes e a superficie arborizada axudan a reducir a temperatura, filtrar parte de la contaminación e diminuír a exposición á radiación solar.