Desperdicio alimentario. Canto, como e por que tiramos alimentos na casa
Cada ano, cada fogar en España tira 25 quilos de alimentos, segundo o Informe do Índice de Desperdicio de Alimentos 2024 do Programa das Nacións Unidas para o Medio Ambiente (PNUMA). Este gran malgasto comporta importantes repercusións no ámbito socioeconómico e ambiental. Pero podemos reducilo? Para responder a esta pregunta, a ONG de cooperación para o desenvolvemento Enraíza Derechos, xunto coa consultora Andaira, están a elaborar o Estudio del Desperdicio Alimentario en hogares y centros educativos de Madrid y Euskadi. O obxectivo é analizar que é o que máis se tira, por que e que medidas se poden desenvolver para frear este desperdicio. Esta investigación, que se enmarca no Proxecto europeo Forward (Food Waste Reduction) e conta con financiamento da UE, desenvólvese en dúas comunidades autónomas, Madrid e País Vasco, e están implicados máis de 40 centros educativos e máis de 200 fogares. Un deses fogares participantes é a dunha das colaboradoras de Consumer, o que nos indica como se está a desenvolver este estudo e as primeiras conclusións.
En busca das causas
Este proxecto prevé non só determinar o tipo e o grao de desperdicio e identificar as súas causas e os comportamentos que o orixinan, senón tamén desenvolver unha campaña de sensibilización que anime a reducilo a partir de pequenos xestos cotiáns. Para iso, o estudo desenvólvese en dúas fases. Nunha primeira etapa, que acaba de finalizar, recolleuse durante unha semana toda a información sobre o desperdicio alimentario en cada fogar. Cada familia participante tivo que rexistrar cantos alimentos tiraron ao lixo, que produtos se desbotaron e por que.
Nunha segunda fase, que se desenvolverá en setembro e outubro, poñerase en marcha unha campaña de sensibilización que axude a introducir pautas de consumo máis sostibles e reducir o desperdicio nos fogares. “Segundo a nosa experiencia, a propia recollida de datos supón para as persoas participantes un primeiro fito de sensibilización, xa que poñemos especial atención no que tiramos e como xestionamos os alimentos nos nosos fogares”, afirma Mari Cruz Martín, responsable de Enraíza Derechos e promotora do estudo. Tras a campaña de sensibilización volverase a cuantificar o desperdicio nos mesmos fogares para comprobar se se cumpriu o obxectivo: desbotar menos alimentos na casa.
Que se tira máis?
A primeira fase do estudo ofrece resultados sobre os tipos de alimentos máis desperdiciados, os motivos e o perfil dos fogares con maiores niveis de desperdicio. Un primeiro dato preocupante: a media semanal nos fogares enquisados sitúase en 3 kg de alimentos desperdiciados á semana.
Respecto ao tipo de alimento, destacan as froitas e os alimentos frescos moi perecedoiros, que representan o 52 % do desperdicio total. Séguenlle os pratos ou receitas elaboradas (15,1 %), o que reflicte a presenza significativa de sobras. En terceiro lugar aparecen as verduras e as hortalizas (11,1 %), outro grupo de alimentos frescos moi susceptibles á deterioración se non se planifica ben o seu consumo.
Aínda que a maioría do desperdicio —un 68,6 %— corresponde ás partes non comestibles dos alimentos, como cascas, ósos ou espiñas, polo que sería inevitable, o 20,4 % confórmano as partes comestibles, é dicir, alimentos que poden consumirse, pero que se desbotan. Este dato, xunto co máis do 10 % de desperdicio que combinan ambas as partes, é dicir, anacos de alimentos que inclúen partes comestibles con outras non comestibles, por exemplo, nunha coxa de polo desperdíciase parte de carne e parte de óso—, representa unha oportunidade clara de mellora en termos de hábitos de consumo e conservación.
As razóns deste problema
E por que se desbotan eses alimentos? Para os fogares, o principal motivo do desperdicio —o 81,3 %— radica en que son anacos que non se aproveitan no cociñado. Isto inclúe restos como peles, ósos, talos ou outras partes que, aínda que poden ser comestibles ou reutilizables, descártanse habitualmente. Esta cifra apunta á necesidade de fomentar un maior coñecemento sobre a cociña de aproveitamento.
En segundo lugar, un 46,2 % do desperdicio débese aos restos do prato, o que suxire que se serven cantidades excesivas ou que non se consomen por completo. Outros motivos, como o esquecemento de alimentos na neveira ou despensa (11,6 %), o mal estado por unha conservación inadecuada (6,6 %) ou a caducidade (3,1 %), aínda que con menor peso, revelan unhas malas prácticas na planificación e no almacenamento.
En conxunto, os resultados reflicten que o desperdicio se produce, por unha banda, por causas estruturais, como a propia xestión do fogar, con menos tempo para cociñar e planificar as comidas. Segundo o estudo, estas tarefas seguen recaendo maioritariamente nas mulleres, polo que avogan por desenvolver programas de conciliación e corresponsabilidade familiar. Por outra banda, o desperdicio tamén se debe a hábitos cotiáns, como a forma de cociñar na que se tiran moitos restos de alimentos que se poderían aproveitar. Isto pódese modificar con información, sensibilización e recursos prácticos, como consellos e receitas sobre cociña de aproveitamento.
Quen malgasta máis?
Segundo o estudo, os fogares con fillas e fillos xeran máis residuos, especialmente se son maiores. En contraste, os fogares pequenos ou de mozos independentes desperdician menos. Con todo, estes últimos teñen a sensación de desperdiciar máis alimentos dos que en realidade tiran, un xesto que demostra que son máis conscientes do seu malgasto e que os responsables do estudo relacionan cunha maior conciencia ambiental.
Se falamos da percepción, máis da metade dos enquisados cre tirar comida unha ou dúas veces por semana, mentres un terzo, no que abundan máis as persoas maiores, afirma non desperdiciala nunca. En calquera caso, o desperdicio está bastante normalizado en todo tipo de fogar.
Na xestión doméstica, a planificación previa das comidas non é unha práctica sistemática, o que, unido a unha frecuencia de compra elevada, pode favorecer decisións impulsivas e aumentar o risco de desperdicio. A pesar diso, a maioría dos fogares afirma ter habilidades culinarias suficientes, aínda que nalgúns casos a falta de tempo se presente como unha barreira para aproveitar os alimentos. As persoas que cociñan habitualmente adoitan xerar máis desperdicio, en parte porque manipulan alimentos frescos que inclúen partes non comestibles e porque producen máis sobras.
E que pasa nos colexios?
Ademais de nos fogares, un dos obxectivos do estudo é cuantificar e reducir o desperdicio nos comedores escolares. Nunha primeira fase recolléronse datos de seis centros: responsables do estudo achegáronse a estes centros a pesar cunha báscula todas as sobras dos pratos dos alumnos que se tiraron ao lixo. Segundo os datos, desbotáronse case 20 kg de alimentos por comedor ao día. Os pratos con menos éxito, é dicir, os que máis sobras xeraron, foron os legumes, as ensaladas e os guisos de pataca. Cos datos obtidos, desenvolvéronse diferentes accións de sensibilización e formación co obxectivo de concienciar o alumnado, as familias e o persoal e conseguir reducir a final do curso un 10 % o desperdicio. Nunha segunda fase, que terá lugar co novo curso, desenvolveranse accións en máis de 40 centros e volveranse rexistrar os datos do desperdicio.
Cando me propuxeron participar nun estudo, a miña primeira reacción foi dicir que non. Polo que tiña entendido, cuantificar e determinar o tipo de alimento que remata no lixo é unha tarefa aborrecible e pesada. E entón saíu o meu lado solidario: se eu non tiña motivacións, que dediquei parte da miña vida profesional ao estudo do desperdicio alimentario, ninguén máis as tería. Total, só era unha semana. Por outro lado, asaltábame a dúbida: desperdiciariamos máis do que pensaba? Só había unha maneira de sabelo.
O seguinte foi convencer a miña familia, adultos que coñecen o problema, pero que eran bastante remisos a incluír unha responsabilidade máis nos seus quefaceres diarios. Unha vez lles expliquei a dinámica, que previamente me detallaran os responsables do estudo, accederon. Había que apuntar todo o que acababa no colector de orgánico que o noso concello nos proporcionara só uns días antes. Todo é todo: o que se podía comer e o que non, como peladuras de pataca, cascas de ovo ou pousos de café. Fómolo apuntando cada día, puntual e dilixentemente, e todas as noites accedía ao sistema e engadíao ao rexistro en liña automatizado. Só había que cuantificar as pezas ou racións e a propia páxina encargábase de cuantificalo.
Ao final, foi bastante máis sinxelo do previsto e fixémolo coa certeza de colaborar nun estudo que vai servir para coñecer máis a fondo este problema e poder atallalo. Así que, animámosvos a participar neste tipo de estudos, resulta enriquecedor.
Maite Pelayo
Microbióloga especialista en seguridade alimentaria e comunicación.
Que facemos con estes datos?
En conxunto, o estudo revela que o desperdicio alimentario é un fenómeno complexo, influído por múltiples factores estruturais e culturais. Non abonda con ofrecer información xenérica: é necesario deseñar estratexias específicas que teñan en conta o tipo de fogar, as competencias culinarias, as percepcións subxectivas e as rutinas. Só así será posible avanzar cara a unha xestión doméstica máis consciente, eficiente e sostible.
Aínda que os datos sobre o desperdicio a miúdo poden agoniarnos, non se trata de crear culpables, senón de traballar desde a individualidade cara á redución colectiva. Ademais, hai que ter en conta que para calcular ese desperdicio se incluíron partes non comestibles dos alimentos, polo que parte dese desperdicio non se pode reducir. Mari Cruz Martín conclúe: “Nós poñemos cifras sinxelas, entre 400 g e 500 g á semana por persoa. Non somos capaces de reducir ata o 2030, de 400 g a 200 g do noso desperdicio? Cremos que este reto é asumible, motiva, non asoballa e non culpabiliza”.
1/ Planificar os menús semanalmente, comprobar os ingredientes dos que xa dispoñemos e elaborar unha lista da compra segundo o número de comidas e de comensais.
2/ Comprar só o que realmente necesitemos, axustándonos á lista sen caer en compras impulsivas. Produtos frescos, preferiblemente por pezas ou ao peso, como froita e verdura, carne ou peixe non envasados. Así evitamos adquirilos en grandes cantidades.
3/ Elixir produtos locais e de tempada porque a súa vida útil probablemente será máis longa: sofren menos traslados e tiveron menos tempo de almacenamento. Ademais, consumirémolos no seu punto e con todas as súas propiedades. Non hai que descartar alimentos aparentemente feos, a beleza está no seu interior.
4/ Conservar os alimentos adecuadamente, segundo as súas necesidades. Colocar diante os produtos máis antigos para seren consumidos primeiro e poñer o novos detrás.
5/ Revisar os alimentos periodicamente para comprobar as súas datas de caducidade e de consumo preferente: atención, porque se trata de limitacións moi distintas, estes últimos poden ser consumidos coa data vencida.
6/ Ollo coas sobras. Servir racións pequenas, especialmente aos menores. É mellor repetir ca deixar comida no prato que acabe no lixo.
7/ Conxelar é unha excelente opción para alongarlles a vida dos alimentos. Hai que etiquetalos co seu nome e data pero, pola nosa seguridade, non hai que esperar ao último día para facelo.
8/ Recuperar o receitario tradicional e as receitas de aproveitamento integral de alimentos. Hai que darlles unha segunda oportunidade ás sobras e aos restos!
9/ No restaurante, pedir para levar a comida que sobrase. Coidado cos bufetes libres: é un dos contextos nos que máis alimentos se desperdician.
10/ Actuar contra o desperdicio desde o individual cara ao colectivo.