A pegada dos antibióticos na microbiota

A pegada dos antibióticos na microbiota

A microbiota, o conxunto de microorganismos vivos –bacterias, virus, fungos e arqueas–, que habitan no noso organismo, adquiriu relevancia nos últimos anos polo papel que o seu coidado desempeña na saúde ao longo da vida e sobre a lonxevidade, como demostraron as últimas investigacións. “Hai máis de 300 enfermidades que se asocian con alteracións no equilibrio da microbiota intestinal”, explica Rosaura Leis, catedrática de Pediatría da Universidade de Santiago de Compostela e presidenta da Sociedade Española de Microbiota, Probióticos e Prebióticos (SEMiPyP).

Unha cuestión de tempo

Ese conxunto de microorganismos mantén un equilibrio, en certo modo precario, que se pode romper cunha mala alimentación, pero tamén co consumo de fármacos como os antibióticos. “Aínda que estes medicamentos combaten as causas dunha infección, tamén eliminan moitos dos microorganismos que conviven connosco e cumpren funcións esenciais, como axudar na dixestión, producir vitaminas ou modular o sistema inmunitario, o que altera o equilibrio da microbiota”, sinala Inés Rivera, membro do grupo de traballo de Dixestivo da Sociedade Española de Médicos de Atención Primaria (Semergen).

Un estudo recente, publicado este ano na revista Nature Medicine, constatou que algúns antibióticos –como a clindamicina, as fluoroquinolonas e a flucloxacilina– deixan unha pegada sobre a microbiota das persoas que os consomen e ese rastro pódese manter durante anos.

Para Rafael Valdés, investigador principal do grupo de Microbioma e Fisioloxía Clínica do Cima Universidade de Navarra, os resultados deste estudo deixan dúas conclusións importantes: “Por un lado, que os antibióticos salvan vidas cando están ben indicados. Por outra banda, non son inofensivos, o que engade un motivo máis para usalos só cando sexa necesario”.

A súa opinión compártea Inés Rivera, que lembra que, aínda que durante anos se insistiu no problema da resistencia bacteriana polo mal uso dos antibióticos, agora a evidencia científica demostra que tamén hai outra cara dese consumo innecesario: o impacto destes fármacos sobre a microbiota.

En todo caso, como lembra a portavoz de Semergen, o normal, na maioría das persoas sas, é que a microbiota tenda a recuperarse tras o consumo de antibiótico nun período que adoita ir desde uns días ata varias semanas: “O habitual é que en poucas semanas se recupere boa parte da diversidade e da función. Iso si, a recuperación non sempre é idéntica á situación inicial. Depende do tipo de antibiótico, a duración do tratamento, a idade ou a dieta, entre outros factores”.

A importancia da dieta

Unha investigación da Universidade de Chicago (2025), realizada en ratos e publicada en Nature, apunta a que unha dieta rica en fibra e baixa en graxas pode restablecer a diversidade microbiana tras o consumo de antibióticos mellor que o transplante fecal. Os expertos consultados confirman estes resultados. “A alimentación é un factor principal na modulación da nosa microbiota. Así, a lactación materna no primeiro ano de vida é crítica para a colonización intestinal, dando lugar a unha microbiota máis saudable. Ao longo da vida, a dieta, non só o tipo de alimentos, senón o tempo ou momento de inxestión ou os xaxúns van ser determinantes importantes de disbiose –o desequilibrio na composición e función da microbiota intestinal– e de diminución de diversidade microbiana”, argumenta Rosaura Leis.

Entre eses alimentos, hai tres grupos que demostraron unha maior eficacia na recuperación da microbiota intestinal.

• Alimentos ricos en fibra vexetal e en carbohidratos complexos e variados. Unha dieta na que se inclúan froitas, verduras, legumes, cereais integrais, sementes e froitos secos é a primeira recomendación de todos os expertos consultados. “Non se trata só de comer fibra, senón de consumir moitos tipos distintos”, apunta Rafael Valdés. Rosaura Leis, pola súa banda, explica que a fibra que forma parte dalgúns alimentos non é dixerida e chega ao colon, onde é fermentada pola microbiota. “Como resultado desta fermentación prodúcense ácidos graxos de cadea curta, con importantes efectos beneficiosos gastrointestinais e metabólicos”, engade a investigadora Rosaura Leis.
• Prebióticos naturais. Dentro da lista de alimentos ricos en fibra, hai algúns –como o allo, a cebola, o porro, as alcachofas, os espárragos, o kiwi, o plátano, os froitos do bosque ou a avea– que actúan como prebióticos naturais. “Son o alimento das nosas bacterias beneficiosas. Dito de forma sinxela, é o fertilizante que as bacterias beneficiosas necesitan para volveren medrar”, explica Inés Rivera. “Aínda que no mercado existen suplementos prebióticos, unha dieta suficiente en cantidade, variada e que achega todos os alimentos necesarios para cubrir as recomendacións, non require suplementación para manter a saúde”, aconsella a presidenta de SEMiPyP.
• Alimentos fermentados. O iogur, o quefir, o xucrute, o kimchi, a kombucha, o miso ou o tempeh (soia fermentada) son produtos que comezan a estudarse polo seu impacto sobre a microbiota. Estes alimentos foron transformados por bacterias ou levedos, polo que algúns poden conter bacterias vivas con efecto probiótico e que, por tanto, poden competir con patóxenos, aumentar a diversidade microbiana e, desta forma, achandar o terreo para a recuperación da microbiota. “Con todo, non todos os fermentados son probióticos, só algúns conteñen microorganismos que cumpren os criterios para selo”, matiza Rosaura Leis. Para ser considerados beneficiosos para a microbiota, os seus microorganismos deben estar vivos, estar en cantidades suficientes e a súa cepa debe estar identificada e ser beneficiosa.

Como vimos, hai alimentos que nos axudan a protexer a nosa microbiota, pero tamén hai produtos que a danan e que convén reducir: os ultraprocesados. “Un alto consumo destes produtos asóciase cunha diminución na riqueza e variedade de microorganismos beneficiosos no intestino”, argumenta Inés Rivera.

E que pasa cos suplementos?

Unha recomendación tradicional para evitar o impacto do consumo de antibióticos sobre a microbiota é a suplementación con probióticos. Algunhas investigacións recentes, con todo, parecen suxerir que estes suplementos non mostran beneficios significativos para o microbioma intestinal tras o uso de antibióticos e que, mesmo, poderían retardar a recuperación intestinal.

Iso, polo menos, concluíron dúas investigacións nas que participou Rafael Valdés, unha publicada en Nature Microbiology e outra en Cell. “Comparamos tres escenarios: a recuperación espontánea, o transplante de microbiota sa do mesmo individuo e o uso de probióticos. E vimos que a opción máis eficaz era o transplante de microbiota propia, seguida da recuperación espontánea. En cambio, os probióticos retardaban de forma notable a recuperación da microbiota orixinal”, explica o investigador do Cima Universidade de Navarra.

O transplante de microbiota ou fecal consiste na recollida de microorganismos intestinais dunha mostra fecal sa e na súa preparación para implantalos nunha persoa cuxa microbiota foi alterada. “Se esa mostra procede do propio individuo antes do tratamento antibiótico, mellor aínda. É unha das estratexias máis eficaces que coñecemos para acelerar a recuperación da microbiota, por diante da recuperación espontánea e do uso de probióticos”, argumenta Rafael Valdés.

Recentemente, Semergen e a Sociedade Español de Farmacia Clínica, Familiar e Comunitaria (SEFAC) publicaron un documento con recomendacións baseadas na evidencia clínica actual sobre probióticos e microbiota intestinal. Para Inés Rivera é un erro xeneralizar, xa que non se pode falar dos probióticos como un todo. Esta guía de recomendacións, de feito, incide en que non todos os probióticos son iguais e que os efectos dependen da cepa específica, a dose e a indicación. “Na guía somos moi tallantes ao respecto: a clave é a especificidade da cepa. Non vale calquera Lactobacillus; o beneficio clínico depende do DNI completo da bacteria. Se se usa a cepa adecuada para a diarrea asociada a antibióticos, non se entorpece, senón que se axuda a restaurar o equilibrio e evita que proliferen patóxenos resistentes”, afirma Rivera.

Nese sentido, a portavoz de Semergen apunta a que cepas concretas como Lactobacillus rhamnosus GG ou Saccharomyces boulardii CNCM I-745 demostraron en estudos reducir a incidencia e a duración da diarrea asociada a antibióticos, especialmente se se inician de forma precoz. “Non substitúen a nosa microbiota, pero poden actuar como facilitadores mentres o ecosistema se recupera”, conclúe.