Matrimonio e unións de feito: Redúcense as diferencias

  O debate social sobre a equiparación entre unións de feito e matrimonios continúa dividindo a cidadáns e xuristas. Aínda que se trata dunha cuestión que queda dentro da intimidade de cada parella, ámbito que o Dereito ten que respectar, posturas contrarias sobre a equiparación ou non destes dous tipos de unión pugnan por impoñerse. Segundo algúns sectores, optar pola unión de feito podendo casar implica quedar fóra do réxime matrimonial, para o bo (menos trámites na fin da relación) e para o malo (pensión de viuvez ou de xubilación). Outras correntes aducen que as unións de feito se deben considerar como familias protexibles, e o certo é que pouco a pouco se perciben cambios, como a creación de rexistros de unións de feito, que acurtan as diferencias entre matrimonios e unións de feito. Aínda así, non hai unha lei de parellas de feito, aínda que estas, se son heterosexuais, se recoñecen legalmente para determinados efectos. Pese a que polo momento se dilucidan de maneira distinta algunhas cuestións, sobre todo as de índole económica (herdanzas, pensións compensatorias, asignación da vivenda en caso de separación), as unións de feito poden xa ata adoptar nenos -incluso as parellas homosexuais inscritas en Navarra. Precisamente as grandes discriminadas ante a lei son as unións entre persoas do mesmo sexo: non poden contraer matrimonio (segundo a Constitución española, un home só pode casar cunha muller e unha muller cun home) nin acollerse ós mesmos dereitos cás parellas heterosexuais inscritas nalgúns rexistros de unións de feito.

Réximes distintos

• Matrimonio. A Lei prevé tódolos efectos da súa vixencia (dereitos e deberes dos esposos, réxime económico, vivenda familiar e cargas do matrimonio, pensión de viuvez, seguridade social, dereitos sucesorios, adopción), e o que acontece no caso de ruptura (atribución do uso da vivenda, pensión compensatoria, liquidación do réxime económico...).
• Unión de feito. En 1992 o Tribunal Supremo definiu as unións de feito como convivencias que se desenvolven en réxime de coexistencia cotiá, estable, con permanencia temporal consolidada ó longo dos anos, practicada de xeito externo e público, creándose así intereses e fins comúns no núcleo dun mesmo fogar. Non sendo nas comunidades autónomas que aprobaron unha lei específica, os dereitos e obrigas preséntanse como algo difuso e, ás veces, dificilmente predicible. Se non existe pacto expreso nin norma específica, son os tribunais os que deben resolve-los conflictos que se produzan, o que finalmente se traduce en inseguridade xurídica. A vantaxe é que non cómpre adoptar ningunha maneira especial para que naza esta relación nin acudir a un procedemento xudicial para pórlle fin.
• En calquera caso, para acceder ós dereitos que a normativa nacional lles concede actualmente a estas parellas hai que acreditar que existe a convivencia e unha estabilidade -mediante testemuñas, unha certificación do padrón municipal, facturas por gastos comúns...-. Na regulación autonómica pode resultar esixible unha declaración ante notario ou inscribirse en determinado rexistro. De feito, en numerosos municipios creáronse rexistros de unións de feito co obxecto de que posteriormente se poida obter unha certificación do tempo de permanencia da unión.

Rexistros de parellas

Un primeiro paso para elimina-la discriminación que se produce cara a parellas non legalizadas foi a creación de rexistros de parellas, dispoñibles en máis de 200 concellos do noso país. Neles pódense inscribi-las unións de convivencia non matrimonial de dúas persoas, incluso as do mesmo sexo. Deste xeito conseguen os mesmos dereitos da Administración local que calquera matrimonio en cuestións coma o acceso a subvencións, vivendas públicas, concesión de axudas e bolsas ou exencións fiscais en impostos. Esta medida supuxo un importante paso cara a diante no recoñecemento dos dereitos das parellas que non están casadas.

Comunidades pioneiras

As peticións de moitos colectivos lograron que actualmente en seis Comunidades Autónomas -Aragón, Cataluña, Navarra, Valencia, Madrid e Baleares- se regulase unha Lei de Parellas de Feito. Estas normas igualan o matrimonio e as unións de feito no ámbito do dereito público de cada Comunidade, quedando fóra tódalas materias que son competencia do Estado, como pensións ou herdanzas.

A primeira destas leis aprobouse en outubro de 1998 en Cataluña. A súa Lei de Unións Estables de Parella regula os dereitos e obrigas destas parellas e recoñécelles, entre outros, dereitos hereditarios por igual ós heterosexuais e homosexuais. En marzo de 1999 Aragón creou unha lei para parellas estables non casadas, que tamén establece dereitos e obrigas, pero trata conxuntamente ás parellas do mesmo e distinto sexo. En xullo do 2000, Navarra aprobou a lei máis avanzada de tódalas que hai, a Lei Foral para a Igualdade Xurídica das Parellas Estables. Por primeira vez poden adoptar nenos as parellas do mesmo sexo. A Comunidade Valenciana aprobou en marzo do 2001 unha lei de parellas de feito na que lles outorga ás parellas inscritas no rexistro e que acrediten unha convivencia mínima dun ano os mesmos dereitos ca ós matrimonios nas relacións coa Administración autonómica. En decembro do 2001 a Asemblea de Madrid aprobou a Lei de Unións de Feito. Esta Lei, que lle outorga á parella a posibilidade de recoller en contrato privado o réxime e os acordos económicos de convivencia, así como as compensacións en caso de ruptura, evita recoñecer que as unións de feito son familias, e non contempla a adopción ou o acollemento familiar por parte de parellas de feito. O pasado xaneiro entrou en vigor a Lei de Parellas Estables das Illas Baleares que, a diferencia das outras leis en vigor, non establece como requisito a convivencia previa das parellas. Outras Autonomías como Andalucía, Asturias, Canarias ou o País Vasco, anunciaron a tramitación dunha lei que lles recoñeza iguais dereitos a tódalas parellas, sexan do tipo que sexan. Castela-A Mancha, Andalucía e Estremadura contan xa cun rexistro autonómico.

Relacións deste contido