Izatezko senar-emazte eta bestelako bikoteak: Aldeak murriztuz doaz

 Legezko matrimonioak eta izatezko bikoteak maila berekotzat jo behar diren ala ez: eztabaida sozial hori dela bide, gizarteko hainbat sektore -hiritar soilak zein juristak- bi alderditan banaturik daude. Arazoa, funtsez, bikotearen barne-barneko kontua den arren -eta esparru horretan Zuzenbideak errespetua agertu baizik ez duelarik-, horrelako bikoteak maila berdinekotzat hartzea dela eta, elkarren aurkako joerek borrokan dihardute, legeak arrazoia zeini emango. Sektore batzuen iritziz, ezkontzeko aukera izanik, izatezko bikote izatearen alde egitea senar-emazteen erregimenetik kanpo geratzearen pareko da, bai onerako (harremanetan zehar tramite gutxiago egin beharra) bai txarrerako (alargun- edo erretiro-pentsioa datorrenean).

Beste joera batzuen arabera, izatezko bikoteak familia babesgarritzat hartu behar dira. Izan ere, pixkanaka-pixkanaka aldaketa batzuk susmatzen hasiak gara alor horretan, hala nola horrelako bikoteen erregistroak sortzea: hauei esker, legezko eta izatezko senar-emazteen izaerak elkarrengana hurbildu egin dira. Nolanahi ere, oraindik ez da izatezko bikotea arautzen duen legerik; beste aldetik, bikotekide biak sexu desberdinekoak badira, hainbat efektutarako bederen, legez aintzat jotzen dira. Auzi zenbait gaur egun ere modu desberdinetan epaitzen diren arren -izaera ekonomikokoak batik bat: herentziak, konpentsazio-pentsioak, banantze kasuan etxebizitzaren erabilera, etab.-, izatezko bikoteek umeak adopzioan har ditzakete (baita homosexualen bikoteek, Nafarroan izen emanik baldin badaude). Legearen aurrean diskriminazio latzena jasan dutenak, hain zuzen ere, sexu bereko kidez osaturiko bikoteak dira: elkarrekin ezkontzeko aukerarik ez dute (Espainiako Konstituzioaren arabera, gizasemea emakume bakarrarekin eta emakumea gizaseme bakarrarekin ezkon daiteke), eta ezin izan ditzakete izatezko bikoteen hainbat erregistrotan izen emanik dauden bikote heterosexualek bezalako eskubideak, gainera.

Erregimen desberdinak

• Matrimonioak. Honen indarraldian efektu guztiak aurreikusiak ditu Legeak: senar-emazteen eskubide eta betebeharrak, erregimen ekonomikoa, senar-emazteen famili etxebizitza eta kargak, alarguntze pentsioa, gizarte segurantza, ondorengotza eskubideak, adopzioa, etab.; baita, banantze-kasuan, gertatu behar duena ere (etxebizitzaren erabilera nori dagokion, konpentsazio pentsioa, erregimen ekonomikoa xedatzea...).
• Izatezko bikotea. Espainiako Epaitegi Gorenak, 1992 urtean, izatezko bikoteak definitu zituen: "... egunez egun eta urtez urte mantendutako erregimen egonkorrean, kanpora begira eta publikoki garatu beharreko bizimoduan, bi pertsonek elkar harturik elkarrekin bizitzea da, etxe beraren baitan interes eta helburu komunak sor daitezen moduz...". Berariazko legea onetsi duten autonomi erkidegoetan izan ezik, eskubide eta betebeharrak ez dira bat ere zehazki agertzen; areago, zenbaitetan, ezin da inola ere aurreikusi gertatu behar duena. Berariaz eginiko itunik edo aferen gorabeherak xedatzen dituen arau berezirik ezean, gertatzen diren arazoak epaitegiek konpondu behar izaten dituzte: horixe da, azkenean, alor juridikoan segurantziarik ez izatea. Badu abantailarik, dena den: harreman honen sorrera edo hasiera egiaztatzeko ez da bide berezirik hartu behar, ezta zertan prozedura judizialera jo, amaiera emateko ere.
• Nolanahi ere, Estatu espainiarreko arautegiak gaur egun horrelako bikoteei aitortzen dizkien eskubideen subjektu izateko, bi kideak elkarrekin eta modu iraunkorrean bizi direla egiaztatu beharra dago: lekukoen adierazpenen bidez, udaleko erroldaren egiaztagiria edo gastu komunen fakturak aurkeztuz... Autonomia erkidegoetako legerian baliteke notarioaren aurrean eginiko adierazpena nahitaez aurkeztea edo erregistro jakin batean izen ematea. Izan ere, hamaika udaletan sortu dira izatezko bikoteen erregistroak, gerora bikoteko kideek elkarrekin bizi izan direla egiaztatu ahal izateko.

Bikoteen erregistroak

Legeztaturik ez dauden bikoteek nozitzen duten diskriminazioa ezabatzeko lehen urratsa, bikoteen erregistroak sortzea izan zelarik, horrelakoak berrehunetik gora dira egun Estatu espainiarrean: erregistro horietan, bi pertsonek (are sexu berekoak izaki) eman dezakete izena ezkontzaz bestelako lokarrien bitartez elkarturik bizi direnean. Horiei esker, Administrazio lokaletik gainontzeko senar-emazteek bezalako eskubideak izatea erdiesten dute hainbat alorretan: dirulaguntzak, etxebizitza publikoak, bekak, zerga-salbuespenak, etab. Neurri hori aurrerabide handia izan zen ezkondurik ez dauden bikoteei zor zaizkien eskubideak aitortzeko bide luzean.

Erkidego aitzindariak Estatu espainiarrean

Kolektibo ugarik eginiko eskaerak bultzaturik, egun Estatu espainiarreko sei erkidegotan -Aragoi, Madril, Nafarroa, Katalunia, Valentzia eta Balearretan- Izatezko Bikoteen Legea arautu da. Testu horiek ezkontza bitartezko eta izatezko bikoteak maila berdinean ezartzen dituzte erkidego bakoitzari dagokion zuzenbide publikoaren alorrean, Estatuari berariaz dagozkion gai guztiak (pentsioak, herentziak, etab.) kanpo utzirik.

Lege horietako lehena Katalunian onetsi zen, 1998ko urrian. Bertako Bikoteen elkartze iraunkorren Legeak horrelako bikoteen eskubide eta betebeharrak arautzeaz gainera, homosexual zein heterosexualei heredatzeko eskubide berberak aitortzen dizkie, esate baterako. Aragoik 1999ko martxoan ezkondurik ez zeuden bikote iraunkorrentzako legea sortu zuen: testu horrek ere aitortzen ditu eskubide eta betebeharrak, baina sexu bereko zein desberdineko kideak izan, bikote guztiak batera eta berdin tratatzen ditu. Nafarroak 2000ko uztailean onetsi zuen Estatu espainolean dagoen legerik aurreratuena, Bikote Iraunkorren Berdintasun Juridikoari buruzko Foru Legea, alegia: sexu bereko kideez osaturiko bikoteek haurrak adoptatzeko aukera dute, estreinakoz. Valentzia Erkidegoak 2001eko martxoan onetsi zuen izatezko bikoteen legeak, erregistroan izena emanik dauden bikoteei -kideak urtebete gutxienez elkarrekin bizi baldin badira- ezkondutako senar-emazteei bezalako eskubideak aitortzen dizkie, erkidegoko Administrazioarekiko harremanetan. Madrilgo batzarrak 2001eko abenduan Izatezko Bikoteen Legea onetsi zuen, bikoteko kideei elkarrekin bizitzeko erregimena, erabaki ekonomikoak eta haustura kasuan ordaindu beharreko konpentsazioak kontratu pribatuan jasotzeko aukera ematen die eta, beste aldetik, izatezko bikoteak familia direla aitortzeari saihets egiten dio, izatezko bikoteei adoptatzeko edo jasotzeko eskubidea kontuan hartzen ez dielarik. Aurtengo urtarrilean indarrean sartu zen Uharte Balearretan Bikote Egonkorren Legea: honek, indarrean dauden beste legeek ez bezala, bikoteen errealitatea egiaztatzeko ez die eskatzen bikoteko kideei aurretiaz elkarrekin bizi izana. Beste hainbat autonomiak -Andaluzia, Asturias, Kanariak edo EAE, adibidez- era guztietako bikoteei eskubide berberak aitortuko dizkien legea tramitatzen hasiko direla iragarri dute. Gaztela-Mantxak, Andaluziak eta Extremadurak badute dagoeneko erkidegoko erregistroa.

Eduki honen erlazioak

Ekintza honek Bizkaiko Foru Aldundiaren Kultura Sailaren laguntza jaso du